Co w branży piszczy? czyli Takie były początki
Krzysztof Modelski
Zacznę od czegoś dla niecierpliwych, czyli tych, którzy od razu oczekują wyjaśnienia tytułu. Tytułowa branża to jidysz, branża jidysz. A ściślej – poświęcony kulturze internetowy periodyk „Yiddish Branzhe” (zob. https://yiddishbranzhe.com/).
Gdy Izaak Baszewis Singer odbierał Nagrodę Nobla za 1978 rok, mówiło się, że to uhonorowanie nie tylko pisarza, ale i kultury, języka, w którym tworzył. Uhonorowanie w ostatniej chwili. Panowało dość powszechne przekonanie, że powoli żegnamy się z ostatnim pokoleniem autorów tworzących w jidysz. Poza, być może, poetą Abrahamem Suckewerem konkurentów do nagrody Baszewis właściwie już nie miał. Dla pokolenia urodzonego po II wojnie światowej rzadko językiem domowym był jidysz, okazuje się jednak, że wśród tych, którzy z domu wynieśli ten język, znaleźli się nie tylko mówiący, ale i piszący w mame loszn. Jednym z nich jest Borys Sandler, założyciel wspomnianej na początku strony internetowej.
Borys (Boris) Sandler urodził się w Bielcach (rum. Bălți) w 1950 roku w radzieckiej wtedy Mołdawii. Wychował się w żydowskojęzycznym środowisku ocalałych z Zagłady. Ukończył szkołę muzyczną w klasie skrzypiec i podjął pracę w Orkiestrze Symfonicznej w Mołdawskiej Filharmonii Państwowej w Kiszyniowie. Zaczął też pisać, początkowo po rosyjsku, ale po krótkim czasie przeszedł do pisania w jidysz. Istotną rolę odegrał w tym pisarz żydowski I. Szrajbman, którego Sandler po latach we wspomnieniach nazwie swym mentorem. Sandler zadebiutował w 1981 roku, publikując trzy opowiadania w wydawanym w jidysz piśmie „Sowietisz Hejmland”, którego redaktorem był w tym czasie Szrajbman. W 1986 roku opublikował swą pierwszą książkę w jidysz Treplech arojf cu a nes („Schody do cudu”). W niepodległej Mołdawii prowadził autorski program w telewizji, był też współautorem filmów dokumentalnych o mołdawskich Żydach. W 1992 roku przeniósł się do Izraela, gdzie pisał do prasy wychodzącej w jidysz. W 1998 roku wyemigrował do USA, do Nowego Jorku, gdzie początkowo był sekretarzem redakcji gazety „Forwerts”, a po śmierci redaktora naczelnego Mordechaja Striglera przejął kierowanie gazetą, którą prowadził do przejścia na emeryturę w 2016 roku. Jest autorem kilkunastu książek, z których część znalazła wydawców w przekładach na rosyjski, angielski i niemiecki.
Przejście na redaktorską emeryturę nie przerwało aktywności Sandlera. W 2017 roku założył stronę internetową „Yiddish Branzhe”. Będzie jeszcze z pewnością okazja, by wrócić do postaci Sandlera, a teraz kilka ogólnych informacji na temat „Yiddish Branzhe”.
Obecny w Internecie od września 2017 roku „Yiddish Branzhe” nazwać można periodykiem, czasopismem bądź miesięcznikiem internetowym, ale początkowo była to raczej poświęcona kulturze (zwłaszcza literaturze) strona internetowa posiadająca pewne cechy periodyku. Od początku widoczna była cykliczność zarówno w odniesieniu do niektórych stałych rubryk, jak i w przypadku dłuższych tekstów publikowanych w odcinkach pojawiających się w cyklu miesięcznym. Ale coś, co chcielibyśmy nazwać pierwszym numerem „Yiddish Branzhe” z września 2017 roku, to teksty trafiające na stronę internetową przez cały miesiąc, od 4 do 30 września 2017 roku, na numer październikowy z 2017 roku składają się materiały „wrzucane” na stronę średnio co trzy dni. Dopiero po jakimś czasie pojawi się pełna „periodyczność”, czyli publikowanie nowych materiałów raz w miesiącu.
W pierwszym okresie istnienia „Yiddish Branzhe” zapełniały głównie teksty autorstwa Sandlera, wśród których pojawiały się jego utwory literackie, ale dominowały krótkie omówienia ukazujących się książek, notki o autorach piszących w jidysz itp. Po jakimś czasie zaczęli pojawiać się i inni autorzy oraz stałe działy, jak na przykład dział poświęcony językowi (Lapsus-kaktus) czy teksty literackie w wersji audio (Klangbuch). No i przede wszystkim comiesięczne „Notatki redaktora” (Noticn funem redaktor) Borysa Sandlera, które w grudniu 2025 roku doczekały się jubileuszu, ukazały się po raz setny. Do grona piszących dołączali kolejni pisarze tworzący w jidysz, ale największym zaskoczeniem może być piszący w jidysz wiersze i prozę światowej sławy pianista należący do drugiego powojennego pokolenia – Jewgienij Kisin, urodzony w 1971 roku.
Na zdjęciu prasa jidyszowa wydawana w Nowym Jorku.
Gdy Izaak Baszewis Singer odbierał Nagrodę Nobla za 1978 rok, mówiło się, że to uhonorowanie nie tylko pisarza, ale i kultury, języka, w którym tworzył. Uhonorowanie w ostatniej chwili. Panowało dość powszechne przekonanie, że powoli żegnamy się z ostatnim pokoleniem autorów tworzących w jidysz. Poza, być może, poetą Abrahamem Suckewerem konkurentów do nagrody Baszewis właściwie już nie miał. Dla pokolenia urodzonego po II wojnie światowej rzadko językiem domowym był jidysz, okazuje się jednak, że wśród tych, którzy z domu wynieśli ten język, znaleźli się nie tylko mówiący, ale i piszący w mame loszn. Jednym z nich jest Borys Sandler, założyciel wspomnianej na początku strony internetowej.
Borys (Boris) Sandler urodził się w Bielcach (rum. Bălți) w 1950 roku w radzieckiej wtedy Mołdawii. Wychował się w żydowskojęzycznym środowisku ocalałych z Zagłady. Ukończył szkołę muzyczną w klasie skrzypiec i podjął pracę w Orkiestrze Symfonicznej w Mołdawskiej Filharmonii Państwowej w Kiszyniowie. Zaczął też pisać, początkowo po rosyjsku, ale po krótkim czasie przeszedł do pisania w jidysz. Istotną rolę odegrał w tym pisarz żydowski I. Szrajbman, którego Sandler po latach we wspomnieniach nazwie swym mentorem. Sandler zadebiutował w 1981 roku, publikując trzy opowiadania w wydawanym w jidysz piśmie „Sowietisz Hejmland”, którego redaktorem był w tym czasie Szrajbman. W 1986 roku opublikował swą pierwszą książkę w jidysz Treplech arojf cu a nes („Schody do cudu”). W niepodległej Mołdawii prowadził autorski program w telewizji, był też współautorem filmów dokumentalnych o mołdawskich Żydach. W 1992 roku przeniósł się do Izraela, gdzie pisał do prasy wychodzącej w jidysz. W 1998 roku wyemigrował do USA, do Nowego Jorku, gdzie początkowo był sekretarzem redakcji gazety „Forwerts”, a po śmierci redaktora naczelnego Mordechaja Striglera przejął kierowanie gazetą, którą prowadził do przejścia na emeryturę w 2016 roku. Jest autorem kilkunastu książek, z których część znalazła wydawców w przekładach na rosyjski, angielski i niemiecki.
Przejście na redaktorską emeryturę nie przerwało aktywności Sandlera. W 2017 roku założył stronę internetową „Yiddish Branzhe”. Będzie jeszcze z pewnością okazja, by wrócić do postaci Sandlera, a teraz kilka ogólnych informacji na temat „Yiddish Branzhe”.
Obecny w Internecie od września 2017 roku „Yiddish Branzhe” nazwać można periodykiem, czasopismem bądź miesięcznikiem internetowym, ale początkowo była to raczej poświęcona kulturze (zwłaszcza literaturze) strona internetowa posiadająca pewne cechy periodyku. Od początku widoczna była cykliczność zarówno w odniesieniu do niektórych stałych rubryk, jak i w przypadku dłuższych tekstów publikowanych w odcinkach pojawiających się w cyklu miesięcznym. Ale coś, co chcielibyśmy nazwać pierwszym numerem „Yiddish Branzhe” z września 2017 roku, to teksty trafiające na stronę internetową przez cały miesiąc, od 4 do 30 września 2017 roku, na numer październikowy z 2017 roku składają się materiały „wrzucane” na stronę średnio co trzy dni. Dopiero po jakimś czasie pojawi się pełna „periodyczność”, czyli publikowanie nowych materiałów raz w miesiącu.
W pierwszym okresie istnienia „Yiddish Branzhe” zapełniały głównie teksty autorstwa Sandlera, wśród których pojawiały się jego utwory literackie, ale dominowały krótkie omówienia ukazujących się książek, notki o autorach piszących w jidysz itp. Po jakimś czasie zaczęli pojawiać się i inni autorzy oraz stałe działy, jak na przykład dział poświęcony językowi (Lapsus-kaktus) czy teksty literackie w wersji audio (Klangbuch). No i przede wszystkim comiesięczne „Notatki redaktora” (Noticn funem redaktor) Borysa Sandlera, które w grudniu 2025 roku doczekały się jubileuszu, ukazały się po raz setny. Do grona piszących dołączali kolejni pisarze tworzący w jidysz, ale największym zaskoczeniem może być piszący w jidysz wiersze i prozę światowej sławy pianista należący do drugiego powojennego pokolenia – Jewgienij Kisin, urodzony w 1971 roku.
Na zdjęciu prasa jidyszowa wydawana w Nowym Jorku.
